EPUB 3.0 là gì?
khác EPUB 2 ở chỗ nào, và các con số phiên bản có nghĩa gì

EPUB 3.0 là một bản sửa đổi lớn của EPUB 2

EPUB có gốc rễ xa hơn ta tưởng: nó bắt nguồn từ OEBPS (Open eBook Publication Structure), một định dạng trao đổi được thông qua năm 1999. Tổ chức soạn thảo nó về sau được tổ chức lại thành International Digital Publishing Forum (IDPF).

Rồi người ta thấy rõ rằng cần một định dạng gói được tất cả vào một tệp duy nhất có thể phát hành, và EPUB 2.0 được thông qua vào tháng 10 năm 2007. Tháng 9 năm 2010, EPUB 2.0.1 được công bố, chủ yếu để làm rõ đặc tả và sửa lỗi.

Rồi năm 2011 đến bản sửa đổi lớn, EPUB 3.0. Nó buộc chặt định dạng vào HTML và mang tới đa phương tiện, bố cục tinh tế hơn cùng khả năng nhúng phông chữ, tính tương tác bằng kịch bản, hỗ trợ đa ngôn ngữ mạnh hơn và khả năng tiếp cận tốt hơn. Media Overlays — đặc tả để đồng bộ chữ với âm thanh — cũng được đưa vào cùng lúc.

Vậy nên EPUB 3.0 không chỉ là một bước nhảy phiên bản; nó là bản đã xây lại nền móng của định dạng.

Những khác biệt chính giữa EPUB 2 và 3

Từ góc nhìn của người làm sách, đây là những khác biệt đáng kể.

Cái ảnh hưởng nhiều nhất tới công việc hằng ngày là cách mục lục hoạt động. Tệp mà EPUB 2 dùng, tức toc.ncx , đã được thay bằng tài liệu điều hướng mới trong EPUB 3. Ở các hệ thống đọc EPUB 2, việc hỗ trợ toc.ncx là tùy chọn; còn trong EPUB 3 thì cả việc kèm theo tài liệu điều hướng lẫn việc hỗ trợ nó đều bắt buộc.

EPUB 3 có ý nghĩa gì với tiếng Nhật

Đây là điểm quan trọng nhất với bất kỳ ai làm sách ở Nhật.

Chữ dọc tiếng Nhật và ruby đã dùng được nhờ EPUB 3. Ở thời EPUB 2, gần như không thể thể hiện một cuốn sách tiếng Nhật trong khuôn khổ chuẩn. Hệ quả là sách điện tử ở Nhật đã chạy nhiều năm trên những định dạng riêng của từng công ty.

Điều đó thay đổi một phần nhờ nỗ lực từ phía Nhật. Theo Japan Electronic Publishing Association (JEPA), từ bản 3.0 trở đi, nhờ nỗ lực và công vận động đáng kể của các chuyên gia và bên liên quan người Nhật, các yêu cầu của tiếng Nhật đã được tiếp thu về cơ bản, và vị thế của EPUB như định dạng sách điện tử ở Nhật trở nên không thể lay chuyển.

Cũng phần giải thích ấy chỉ ra việc trở thành một chuẩn có ý nghĩa gì: giờ đây ai cũng có thể tự do làm ra sách điện tử, hướng tới đại đa số người đọc. Theo họ, đó chính là ưu thế lớn nhất của EPUB.

Nói cách khác, một cá nhân có thể phát hành tiểu thuyết của chính mình dưới dạng sách điện tử chữ dọc là nhờ có EPUB 3. Một dòng về "hỗ trợ đa ngôn ngữ mạnh hơn" mang sức nặng đến thế với người nói tiếng Nhật.

Các con số đã đi thế nào sau 3.0

Đặc tả vẫn tiếp tục được cập nhật kể từ EPUB 3.0.

Khi IDPF sáp nhập vào W3C năm 2017, đặc tả EPUB về dưới trướng tổ chức đặt ra các chuẩn của web. Chính lịch sử đó là lý do EPUB 3.3 được gọi là "Khuyến nghị W3C đầu tiên".

Các bản được làm sao cho vẫn tương thích với nhau. EPUB 3.3 tương thích ngược với EPUB 3.2: một tệp hợp lệ theo EPUB 3.2 cũng hợp lệ theo EPUB 3.3. Người ta đã nêu rõ rằng chuyển từ 3.2 sang 3.3 không đòi hỏi thay đổi gì trong cách bạn làm sách.

Vì sao vẫn còn ghi "hỗ trợ EPUB 3.0"

Từ tất cả những điều trên nảy ra một câu hỏi. Nếu bản hiện hành là 3.3, vì sao vẫn có bao nhiêu công cụ và cửa hàng ghi "hỗ trợ EPUB 3.0"?

Câu trả lời đơn giản: người ta đang nhầm tên định dạng "EPUB 3" với số phiên bản của đặc tả.

Chính phần giải thích của W3C liệt kê điều này như một chỗ vấp thường gặp của người mới. Nó nói thẳng rằng các con số thập phân phân biệt những lần công bố đặc tả, và một bản mới không có nghĩa là một định dạng mới.

Vậy nên "hỗ trợ EPUB 3.0", nói cho chặt chẽ, gần như luôn được dùng với nghĩa "hỗ trợ định dạng EPUB 3". Không cần dựng những tệp khác nhau cho 3.0 và 3.3.

Vậy bạn nên dựng cái nào?

Kết luận cho người làm sách rất đơn giản.

• Cứ dựng theo EPUB 3 là ổn. Không cần dựng khác nhau theo từng số phiên bản
• Nếu bạn bắt đầu bây giờ, không có lý do gì để chọn EPUB 2. Không chữ dọc, không ruby, không bố cục cố định
• Luôn cung cấp nav.xhtml làm mục lục. Thêm toc.ncx bên cạnh nếu bạn muốn chiều lòng các môi trường cũ
• Các cửa hàng khác nhau ở phần chi tiết, nên hãy kiểm tra yêu cầu của nơi bạn định xuất bản một cách riêng rẽ

Trên thực tế, một công cụ sinh EPUB thay bạn sẽ đáp ứng những yêu cầu này giùm bạn. Gần như không bao giờ có dịp phải bận tâm tới số phiên bản bằng tay.